ETOMOLOJIYA PEYVA “QAZ”

ETOMOLOJIYA PEYVA “QAZ”

 

Ali Husein Kerim

 

Hin kes, van rojan li derbareyê jêz û koka hin peyvên kurdî bi şêweyên çewt lêkolînan pêşkêş dikin û wan wek peyvên tirkî, erebî hwd nîşandidin. Diyare ew kes hêta niha bin hîkara hin “roşenbîrên kurd” ên salên buhurî de mane. Ji ber ku ew derbarê dewlemendiya ziman û dîroka kurdan, di nav guman û hulhulanê de ne. Lê vê qonaxa dawiyê dema mirov asantir xwe dighîne agahiyan, pêdizane ku hemû hizir û gumanên wan kesan vik û vala ne.

Ji ber ku nejadperestên tirk, ereb û farisan hemû ziman û dîrokên gelên din dikirin (hin ji wan niha jî dikin) ya xwe. Helbet, bandora vê li ser lêkolîner û zimannasên kurdan jî çêbû. Her wiha, ji ber vê rewşa nerêyî di nav kurdan de du cureyên lêkolîneriya çewt xûyakirin. Yek ji wan cureyê xwe piçûk û ya din jî cureyê xwe mezin dîtinê ye. Ev her du hizir û kiryarên wan, ji kompleksa dajêrbûnî û ya raserbûnê derdikevin holê. Di hiş û giyana hin zimannas û dîroknasên kurdan de hê jî ev nexwaşiyên derûnî hene. Ji bo kes nebêje ew fişaldar in û tiştan ji rastiyê mezintir û firehtir didin xûyakirin, yekcar giyana dajêrbûnê wan ji paş ve dikişîne û ji rastiyê dûrdixe. Helbet di kûraniya dilê wan de rastî tim û tim tê fetisandin. Sed caran bi heyf û mixabin, ev curekesên ku nesaxiya komplexasa dajêrbûnê ketine, bi saya hin derfetên diravî bi dest xwe xistine û ziyaneke mezin didin, ziman û dîroka kurdan. Ji peyvên xwerû kurdî, û kiryarên dîrokî yên kurdî re dibêjin ev ne kurdî ne. Heta kesên wisa li hember tiştên hêja bêedebiyê jî dikin.

Wek mînak, peyva “qaz” e. Yekî, ku xwe wek zimannasê kurdî pêşkêş dike hin peyvên regeza wan kurdiye dibêjin peyva “qaz” ji zimanê tirkî ketiye nav zimanê kurdî. Dibe ku ew di bin hîkara ku etîmologên tirkan dibêjin peyva “qaz” hezar salî pêş di zimanê uygûran de hatiye bi kar înan. Wisa xuya dike ku him tirk him jî “zimannasê me yê hêja” nizne ku peyva “qaz” ji tokharîkî (zimanekî Hînd-Ewropî yê Asya Navîn) ketiye nav zimanê ûygûran.

Her wiha divê em bi riya kemperandina pir zimanan bala xwe bidinê, gelo peyva “qaz” kurdiye yan na?

 

Proto-Hînd-Ewropî *ĝhans-, Hînd-Îranî hamsa-h, hamsī[1], Horîkî kurkû, Hitîtî MUŠEN.GAL, Sanskrîtî hansa-, Pehlewî , Farsî ğaz, Hindi hansa, Gurcî bati, Ermenîkî sag, Tirkî kaz, Erebî ewz, Kurdî qaz, gaz, qunz.

ChSl. gasĭ, gusĭ, SCr. gusca, Russ. gus’, Pol. ges, Boh. huşa, Lith. žqsis, Lett. zass.

Gr.χήν, NG χήνα, Lat. ānser, İt. oca, Fr.oie, Sp. gausa, oca, Rom. gîscă, Alb. pate.

İr. gēd, giugrann, NIr. , W. gwydd, Br. gwazz.

ON gās, Dan. gaos, Sw. gas, OE gōs, NE goose, Du. gans, OHG gans, NHG gans.

Peyva “qaz” di piraniya zimanên kurdî de mîna hev in. Her çendî peyva * ĝhans- ‘qaz” a Proto-Hînd-Ewropî di nav zimanên din de bi lêvkirinên cuda derbîran be jî serokaniya wê yek e. Jixwe sêrokaniya hevwateyên qaz, gaz û qanz ên kurdî jî zimanê Proto-Hînd-Ewropî ye.

Bi zimanên Horiyan navê qazê “kurk” e. Wek tê zanîn dema qaz an jî terawîl dixwazin cûcikên wan derkevin ser hêkên xwe rûdinin. Ji vê kiryarê re dibêjin “kurk”.

[1] J. Pokorny 412; Walde-Pokorny I 536; Walde-H. I 52, 583; Trautmann 365 f.

Ji bo bixwînin ji kerema xwe re 



Me li medya sosyal belavbkin:



Me li ser çapemenia sosyal bişopînin:




Bêşîrove

şîroveyê bişîne